«سرزمین ستاره‌ها» و سفر به سرزمین قرآن‌خوان‌های گمنام ایران

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی،  در گوشه‌وکنار ایران، جلسات قرآن فقط در مساجد و مراکز شناخته‌شده برگزار نمی‌شوند؛ گاهی در خانه‌ای کوچک، روستایی دورافتاده، روی یک لنج یا حتی در دل یک برنامه کوهنوردی، آدم‌هایی گرد هم می‌آیند که هرکدام قصه‌ای از انس با قرآن دارند. «سرزمین ستاره‌ها» در سه فصل، مسیر خود را به همین روایت‌های کمتر دیده‌شده رسانده است؛ سفری برای پیدا کردن آدم‌ها و جلساتی که شاید سهمی از قاب‌های رسمی نداشته باشند، اما بخشی از جریان قرآنی زندگی مردم را شکل داده‌اند.
علی‌اصغر سلطانی‌نژاد، تهیه‌کننده این مستند، از شکل‌گیری این ایده، معیارهای انتخاب سوژه‌ها و سفر گروه سازنده به نقاط مختلف ایران می‌گوید؛ روایتی از ۳۹ قسمت که تلاش دارد فعالیت‌های قرآنی را از قاب‌های تخصصی فاصله دهد و به متن زندگی مردم نزدیک کند.

«سرزمین ستاره‌ها» از دل یک دغدغه قرآنی متولد شد
علی‌اصغر سلطانی‌نژاد، تهیه‌کننده «سرزمین ستاره‌ها»، شکل‌گیری این مستند را حاصل دغدغه‌ای قدیمی درباره فعالیت‌های قرآنی می‌داند؛ دغدغه‌ای که از سال‌ها فعالیت او در این حوزه، از حضور در مسابقات سراسری قرآن تا برگزاری، مدیریت هنری، اجرا و کارگردانی شکل گرفته است: «ما چند سال پیش دغدغه ترویج قرآن را داشتیم؛ اینکه چگونه قرآن را از این لایه تخصصی صرف خارج کنیم. یکی از مصادیق این مسئله، جلسات خانگی قرآن بود که می‌تواند در ساده‌ترین شکل ممکن برگزار شود. در این جلسات لزوماً قاری یا حافظ حرفه‌ای حضور ندارد و گاهی فردی که تنها با روخوانی و روان‌خوانی قرآن آشناست، بانی یک جلسه خانگی می‌شود. همین نگاه، گروه سازنده را به سمت افرادی برد که در شهرها و روستاهای مختلف، فعالیت‌های جدی قرآنی دارند اما کمتر دیده شده‌اند.»
به گفته تهیه‌کننده «سرزمین ستاره‌ها»، از همین‌جا ایده ساخت یک مستند سفرنامه‌ای شکل گرفت؛ ایده‌ای که با همکاری مجموعه ستاد مردمی جلسات خانگی قرآن تکمیل و وارد مرحله تولید شد. تاکنون سه فصل از این مجموعه ساخته شده و گروه سازنده در استان‌های مختلف کشور به دنبال سوژه‌های قرآنی رفته است.
او تأکید می‌کند که این سفرها به معنای پایان یافتن سوژه‌ها نیست و همچنان ظرفیت‌های بسیاری برای روایت وجود دارد؛ با این حال، در سه فصل ساخته‌شده، تلاش شده است تنوعی از جغرافیا و قومیت‌های مختلف کشور در انتخاب سوژه‌ها دیده شود.

سه فصل چگونه شکل گرفت؟
سلطانی‌نژاد درباره روند شکل‌گیری «سرزمین ستاره‌ها» می‌گوید فصل نخست در سال ۱۴۰۱ وارد مرحله تولید شد و گروه حدود یک ماه و نیم درگیر فرآیند ضبط بود. این فصل در ۱۳ قسمت تولید شد و پس از آن، با توجه به خروجی کار، زمینه برای ادامه تولید مجموعه فراهم شد. به گفته او، فصل اول و دوم در مجموع در ۲۶ قسمت تولید و در ماه رمضان سال ۱۴۰۲ از شبکه افق پخش شدند و فصل سوم نیز یک سال بعد تولید شد.
او درباره ساختار برنامه و انتخاب برادران حبیبی نیز می‌گوید: «از ابتدا یکی از چالش‌هایمان این بود که چه کسی را به عنوان شخصیت قرآنی انتخاب کنیم که جذاب باشد، فضای فانی داشته باشد و بتواند تعامل کند و این مسیر را پیش ببرد. از همان ابتدا یکی از گزینه‌های اصلی‌مان همین دو عزیز بودند، با توجه به شناخت قبلی که از آنها داشتیم. پس از برگزاری جلسات و بررسی گزینه‌ها، در نهایت برادران حبیبی به عنوان گزینه مناسب برای این ساختار انتخاب شدند.»
در ادامه این مسیر، همکاری جدی مرکز هنری رسانه‌ای نهضت نیز از فصل دوم آغاز شد و در تولید فصل‌های بعد و جهت‌دهی محتوایی مجموعه نقش داشت. سلطانی‌نژاد همچنین تأکید می‌کند که اساس «سرزمین ستاره‌ها» از طراحی تا اجرا، به‌طور کامل در مجموعه خانواده عقیق شکل گرفته است.
سلطانی‌نژاد درباره توقف ایجادشده در ادامه تولید نیز می‌گوید: «سال گذشته با توجه به شرایط و اتفاقات، امکان تولید فراهم نشد و از طرفی پخش هم انجام نشده بود؛ بنابراین توقفی در کار ایجاد شد.» او در عین حال تأکید می‌کند که از سوی دیگر، خود گروه نیز به دنبال ایجاد تنوع در ساختار مجموعه بوده است؛ از جمله این ایده که فصل چهارم، شکل و رویکردی بین‌المللی پیدا کند؛ موضوعی که به بررسی هزینه‌ها و هماهنگی‌های بیشتری نیاز دارد.

                                              
هر قاری یا حافظی «ستاره» برنامه نمی‌شود
سلطانی‌نژاد تأکید می‌کند که صرف حافظ یا قاری بودن، معیار انتخاب سوژه‌های «سرزمین ستاره‌ها» نبوده است. به گفته او، گروه سازنده برای انتخاب هر سوژه، چند مؤلفه را در نظر داشته؛ نخست، خودِ جلسه قرآن و ویژگی متفاوت آن و دوم، شخصیت و داستان زندگی فردی که در آن فعالیت می‌کند.او توضیح می‌دهد: «جلسات قرآن در کشور بسیار زیاد برگزار می‌شود؛ بنابراین برای انتخاب یک جلسه، باید ویژگی خاصی در شیوه یا فضای برگزاری آن وجود داشته باشد. برای مثال، در یکی از روستاها جلسه خانگی قرآنی ویژه افراد نابینا برگزار می‌شد که همین ویژگی، آن جلسه را به سوژه‌ای متفاوت برای روایت تبدیل می‌کرد.»
به گفته تهیه‌کننده «سرزمین ستاره‌ها»، گاهی نیز این داستان زندگی فرد است که یک سوژه را متمایز می‌کند، حتی اگر خود جلسه قرآن ویژگی خاصی نداشته باشد. او با اشاره به یکی از سوژه‌های همدان می‌گوید: «فردی را داشتیم که سابقه زندان داشت و در معرض اعدام بود، اما پس از حفظ کل قرآن، از زندان خارج شد و امروز به آموزش قرآن به کودکان منطقه خود مشغول است؛ با این هدف که کودک دیگری مانند خودش وارد مسیر خلاف نشود.»
سلطانی‌نژاد ادامه می‌دهد: «از این دست ویژگی‌ها بسیار داشتیم؛ جلساتی که در یک لنج برگزار می‌شد، یا جلسه‌ای که در جریان یک برنامه کوهنوردی و در بالای کوه شکل گرفته بود. در واقع، اتفاق‌های متفاوت، شخصیت‌های متفاوت، شکل برگزاری جلسات و البته جغرافیا، از جمله مؤلفه‌هایی بودند که در انتخاب سوژه‌ها مورد توجه قرار گرفتند.»
تهیه‌کننده «سرزمین ستاره‌ها» با اشاره به تولید ۳۹ قسمت از این مجموعه، می‌گوید گروه سازنده تلاش کرده است انتخاب سوژه‌ها تنها به یک شهر یا منطقه محدود نشود و در هر استان، امکان روایت چند سوژه متفاوت نیز وجود داشته باشد.

وقتی جلسات قرآن به مناطق کم‌برخوردار می‌رسند
سلطانی‌نژاد درباره تداوم فعالیت‌های قرآنی در مناطق کم‌برخوردار، به تجربه‌های گروه سازنده اشاره می‌کند و یکی از نمونه‌ها را زنی جوان از جهرم می‌داند که برای فعالیت تبلیغی و قرآنی به سیستان و بلوچستان هجرت کرده و اکنون، پس از تشکیل خانواده در این منطقه، بیش از  ۸۰ جلسه قرآنی زیر نظر او فعالیت می‌کنند.
سلطانی‌نژاد نخستین عامل این استمرار را علاقه مردم به قرآن می‌داند و تأکید می‌کند که این علاقه، فارغ از مسائل و امکانات آموزشی، ریشه‌ای عمیق در میان مردم دارد.
او در ادامه، به تأثیر معنوی قرآن در زندگی مردم اشاره می‌کند و می‌گوید:« ارتباط با قرآن، احساس و حال متفاوتی در زندگی افراد ایجاد می‌کند؛ عاملی که می‌تواند انگیزه‌ای برای استمرار این ارتباط و شکل‌گیری جلسات قرآنی باشد.»
به باور تهیه‌کننده «سرزمین ستاره‌ها»، عامل دیگر، تلاش و استقامت افرادی است که با انگیزه شخصی و اعتقاد به وظیفه دینی خود، تصمیم گرفته‌اند در این مناطق فعالیت کنند. او تأکید می‌کند که در بسیاری از این موارد، فردی از سوی سازمان یا نهادی مأمور به انجام این کار نشده و حمایت مالی مشخصی نیز در میان نبوده است؛ بلکه افراد بر مبنای احساس وظیفه الهی و دینی خود به این نتیجه رسیده‌اند که باید در چنین مناطقی حضور پیدا کنند و فعالیت قرآنی داشته باشند.

روایت آدم‌های واقعی؛ وقتی قرآن از قاب تخصصی بیرون می‌آید
سلطانی‌نژاد، مستند را قالبی ماندگار برای ثبت هویت و فرهنگ مردم می‌داند و تأکید می‌کند این قالب، مخاطب را با شخصیت‌ها و روایت‌های واقعی همراه می‌کند.  سلطانی‌نژاد می‌گوید: «ما نباید قرآن را به‌گونه‌ای تخصصی کنیم که مردم نتوانند به سمت آن بیایند و احساس کنند چون چیزی را بلد نیستند، نمی‌توانند با قرآن ارتباط برقرار کنند.»
او بر همین اساس، «سرزمین ستاره‌ها» را تلاشی برای معرفی الگوهایی می‌داند که بدون برخورداری از جایگاه تخصصی یا شناخته‌شده، جلسات قرآن را شکل داده و این ارتباط را در زندگی خود جاری کرده‌اند؛ الگوهایی که می‌توانند برای دیگران نیز الهام‌بخش باشند.

از «ستاره‌های زمین» تا «سرزمین ستاره‌ها»
سلطانی‌نژاد درباره نام «سرزمین ستاره‌ها» نیز به روایت معروفی اشاره می‌کند که در آن، خانه‌هایی که در آنها قرآن خوانده می‌شود، برای اهل آسمان همچون ستارگان برای اهل زمین می‌درخشند.
او می‌گوید در انتخاب این عنوان، تلاش شده است این مفهوم با روایتی واقعی‌تر و نزدیک‌تر به زندگی مردم بازنمایی شود؛ روایتی که فعالیت قرآنی را نه در فضایی انتزاعی، بلکه در خانه‌ها، شهرها و روستاهای واقعی کشور به تصویر می‌کشد.
به گفته او، این مجموعه در ابتدا در چارچوب کمپینی با عنوان «ستاره‌های زمین» شکل گرفت؛ کمپینی با این شعار که «همه جا می‌شود و جایی نیست که نشود قرآن خواند». هدف این بود که نشان داده شود قرآن در نقاط مختلف کشور، حتی در مکان‌هایی که شاید مخاطب انتظارش را نداشته باشد، خوانده می‌شود و می‌توان ارتباط با قرآن را در ساده‌ترین شکل ممکن دنبال کرد.سلطانی‌نژاد معتقد است همین نگاه، در کنار قالب سفرنامه و روایت داستان زندگی افراد، به «سرزمین ستاره‌ها» امکان داده است تصویری متفاوت از فعالیت‌های قرآنی ارائه دهد؛ روایتی که در سه فصل و ۳۹ قسمت، از شهرها و روستاهای مختلف ایران گذشته و سراغ آدم‌ها و جلساتی رفته است که هرکدام بخشی از این جریان را شکل داده‌اند. او این تجربه را شیوه‌ای متفاوت برای روایت قرآن در برنامه‌های رسانه‌ای می‌داند و ابراز امیدواری می‌کند این مسیر ادامه پیدا کند.

منبع: صبا